ისტორიული, ლიტერატურული და ვიზუალური მემკვიდრეობა
vefxistyaosani
„ვეფხისტყაოსანი“ ქართული კულტურის ერთ-ერთი მთავარი საფუძველია. იგი არ არის მხოლოდ შუა საუკუნეების პოემა ან სასკოლო ტექსტი. ეს არის ქართული აზროვნების, ეთიკის, პოეტური ენის, სულიერი კულტურის, ესთეტიკისა და სახელმწიფოებრივი ცნობიერების ერთ-ერთი უმაღლესი გამოხატულება.
SoTa rusTaveli
ისტორიული ცნობა შოთა რუსთაველზე
შოთა რუსთაველი ქართული კულტურის უდიდესი პოეტია და „ვეფხისტყაოსნის“ ავტორი. მისი ცხოვრება ზუსტად დოკუმენტირებული არ არის, თუმცა ქართული კულტურული მეხსიერება და რუსთველოლოგიური ტრადიცია მას უკავშირებს საქართველოს ოქროს ხანას — თამარ მეფის ეპოქას.
„ვეფხისტყაოსანი“ შეიქმნა XII საუკუნის ბოლოს ან XIII საუკუნის დასაწყისში, თამარ მეფის მეფობის ხანაში. პოემის პროლოგში ავტორი თამარს ადიდებს, რაც ტექსტს პირდაპირ აკავშირებს იმ ისტორიულ ეპოქასთან, როდესაც საქართველო პოლიტიკური, კულტურული და სულიერი აღმავლობის მწვერვალზე იდგა. პოემა მიჩნეულია ქართული ოქროს ხანის უმნიშვნელოვანეს ლიტერატურულ ძეგლად.
რუსთაველის შესახებ ცნობები მწირია, მაგრამ მისი სახელი საუკუნეების განმავლობაში დარჩა ქართული იდენტობის ერთ-ერთ მთავარ სიმბოლოდ. ტრადიციულად მას უწოდებენ „რუსთველს“, რაც შეიძლება უკავშირდებოდეს ადგილს ან ტიტულს. ქართულმა კულტურამ მისი სახე შემოინახა არა როგორც მხოლოდ ისტორიული პიროვნება, არამედ როგორც ეროვნული პოეტის, სიბრძნის მატარებლის და ქართული სიტყვის უმაღლესი ოსტატის სახე.
რუსთაველის ეპოქა იყო დრო, როდესაც საქართველო აქტიურად ურთიერთობდა როგორც ქრისტიანულ ბიზანტიურ, ისე აღმოსავლურ, სპარსულ-არაბულ კულტურულ სივრცეებთან. „ვეფხისტყაოსანშიც“ ჩანს ეს ფართო კულტურული ჰორიზონტი: პოემის მოქმედება ვითარდება არაბეთში, ინდოეთში და სხვა პოეტურ გეოგრაფიებში, თუმცა მისი შინაგანი ღირებულებები, პოლიტიკური აზროვნება და ზნეობრივი სისტემა მკაფიოდ უკავშირდება საქართველოს ისტორიულ გამოცდილებას.
შოთა რუსთაველი გვევლინება როგორც პოეტი, რომელმაც შექმნა არა მხოლოდ დიდი ლიტერატურული ნაწარმოები, არამედ ადამიანის ღირსების, მეგობრობის, სიყვარულის, ერთგულების, სიბრძნისა და მოქმედების ფილოსოფიური სისტემა.
„ვეფხისტყაოსნის“ მნიშვნელობა
„ვეფხისტყაოსანი“ ქართული ლიტერატურის მთავარი პოემაა. იგი ითვლება საქართველოს ეროვნულ ეპოსად და ერთ-ერთ უდიდეს ნაწარმოებად შუა საუკუნეების მსოფლიო ლიტერატურაში. პოემა შედგება რუსთველური შაირით დაწერილი სტროფებისგან და აერთიანებს ეპიკურ სიუჟეტს, ლირიკულ სიღრმეს, ფილოსოფიურ აზრს, პოლიტიკურ ხედვას და ადამიანის შინაგანი გზის აღწერას.
პოემის მთავარი თემებია:
სიყვარული;
მეგობრობა;
ერთგულება;
გმირობა;
ღირსება;
სიბრძნე;
სამართლიანობა;
მეფობა და პასუხისმგებლობა;
ქალისა და მამაკაცის თანასწორი ღირსება;
შინაგანი ძიება;
ადამიანის არჩევანი.
„ვეფხისტყაოსანი“ განსაკუთრებულია იმით, რომ იგი არ არის მხოლოდ საბრძოლო ან სასიყვარულო ამბავი. მის შიგნით სიყვარულიც მოქმედებაა, მეგობრობაც მოქმედებაა, სიბრძნეც მოქმედებაა და ერთგულებაც მოქმედებაა. პოემის გმირები არ არიან მხოლოდ განცდის ადამიანები — ისინი არიან გადაწყვეტილების, გზის, რისკის, მსხვერპლისა და გამარჯვების ადამიანები.
პოემაში სიყვარული წარმოდგენილია როგორც მაღალი სულიერი მდგომარეობა, რომელიც ადამიანს ამოძრავებს, ზრდის და აძლიერებს. მეგობრობა წარმოდგენილია როგორც უმაღლესი ეთიკური კავშირი, სადაც ერთი ადამიანის ტკივილი მეორის მოქმედების მიზეზი ხდება. მეფობა წარმოდგენილია როგორც არა მხოლოდ ძალაუფლება, არამედ პასუხისმგებლობა, გონი, სამართლიანობა და ადამიანთა ბედზე ზრუნვა.
ამიტომ „ვეფხისტყაოსანი“ შეიძლება განვიხილოთ როგორც ქართული ჰუმანიზმის დიდი ტექსტი. იგი ადამიანის ღირსებას აყენებს ცენტრში. მისთვის მთავარი არ არის მხოლოდ წარმომავლობა, წოდება ან ძალა. მთავარი არის გული, გონი, სიტყვა, საქციელი და ერთგულება.
პოემის მნიშვნელობა განსაკუთრებით დიდია განათლებისთვის. იგი ასწავლის არა მხოლოდ ძველ ქართულ ენას ან ლიტერატურულ ფორმას, არამედ ადამიანის შინაგან კულტურას. „ვეფხისტყაოსანი“ არის ტექსტი, რომელიც მოსწავლეს, მკითხველს და მაყურებელს აყენებს კითხვების წინაშე:
რა არის სიყვარული?
რა არის მეგობრობა?
რა არის ერთგულება?
რა არის ღირსება?
რას ნიშნავს დახმარება?
რას ნიშნავს მეფობა?
რას ნიშნავს საკუთარი თავის გადალახვა?
რას ნიშნავს ადამიანის შინაგანი გზა?
ამიტომ პოემა დღემდე ცოცხალია. იგი არ ეკუთვნის მხოლოდ წარსულს. მისი თემები დღესაც თანამედროვეა, რადგან ადამიანი ისევ დგას სიყვარულის, არჩევანის, მეგობრობის, ერთგულების, ძალაუფლების, სიბრძნისა და ღირსების საკითხების წინაშე.
„ვეფხისტყაოსნის“ ილუსტრაციების ისტორია მე-17 საუკუნიდან დღემდე
„ვეფხისტყაოსანი“ საუკუნეების განმავლობაში არა მხოლოდ იკითხებოდა, არამედ იხედებოდა კიდეც. პოემის ვიზუალური ისტორია იწყება ხელნაწერი წიგნებიდან და მინიატურებიდან, შემდეგ გადადის ბეჭდურ ილუსტრაციაში, თეატრალურ-მონუმენტურ ხედვაში, კლასიკურ გრაფიკაში, ფერწერულ ინტერპრეტაციებში, თანამედროვე ილუსტრაციაში, გრაფიკულ რომანში და ბოლოს — იმერსიულ სივრცეში.
ეს ვიზუალური ისტორია მნიშვნელოვანია, რადგან ყოველი ეპოქა პოემას თავის ენაზე ხედავდა. თითოეულმა მხატვარმა რუსთაველის ტექსტში იპოვა თავისი დროის სახე, თავისი ესთეტიკა და თავისი კულტურული კითხვა.
ძირითადი ქრონოლოგია: „ვეფხისტყაოსანი“ ილუსტრაციებში
1590–1600
იოანე კათალიკოსი / ავალიშვილი, ხელნაწერი ნუსხახელნაწერიზოგი წყარო მას დღემდე ცნობილ უძველეს ხელნაწერად ასახელებს. ილუსტრაციების ავტორი, როგორც ჩანს, ცალკე დადასტურებული არ არის.
1646
მამუკა თავაქალაშვილი / თავაქარაშვილიხელნაწერი მინიატურებიერთ-ერთი უმთავრესი საწყისი წერტილი.
1646 წლის ხელნაწერი H-599, გადაწერილი და დასურათებული მამუკას მიერ; წყაროები უთითებენ 39 მინიატურას. აქვეა რუსთაველისა და თვით მხატვრის პორტრეტებიც.
XVII ს.
თარხანმოურავისეული ხელნაწერის უცნობი მხატვარიხელნაწერი მინიატურებიწყაროებში ფიგურირებს როგორც სპარსული სტილის 21 მინიატურით შემკული ნუსხა; ავტორი უცნობია. ეს გვერდზე უნდა შევიდეს როგორც „უცნობი მინიატურისტი“.
XVII ს.
იოანე ავალიშვილისეული ხელნაწერის უცნობი მხატვარიხელნაწერიავტორის დადასტურებული სახელი არ ჩანს; საიტზე უნდა აღინიშნოს როგორც ადრეული ხელნაწერი ტრადიციის ნაწილი.
XVII–XVIII სს.
წერეთლისეული „ვეფხისტყაოსნის“ ორი უცნობი მხატვარიხელნაწერი მინიატურებიერთ-ერთი ყველაზე უხვად დასურათებული ხელნაწერი. წყაროები უთითებენ 87 მინიატურას; სხვა წყაროები საუბრობენ 52 ან 54 შემორჩენილ/გამოყენებულ მინიატურაზე, ამიტომ რაოდენობა დასაზუსტებელია კონკრეტული გამოცემის მიხედვით. ხელნაწერი დაცულია ხელნაწერთა ეროვნულ ცენტრში, S-5006.
1712
ვახტანგ VI-ის გამოცემაპირველი ბეჭდური გამოცემაეს არ არის ცნობილი როგორც ილუსტრირებული გამოცემა ზიჩის ტიპით, მაგრამ მნიშვნელოვანია, რადგან პოემა პირველად დაიბეჭდა 1712 წელს. საიტზე უნდა იყოს „ბეჭდური ისტორიის“ საწყისად.
1881–1888
მიხაი ზიჩი
კლასიკური ბეჭდური ილუსტრაცია1881 წლიდან დაიწყო მუშაობა ქართველთა თხოვნით. დაუკვეთეს 14 სურათი, შექმნა 34, საგამომცემლო კომისიამ 27 შეარჩია. 1888 წლის ქართველიშვილისეული გამოცემა ითვლება პირველ დიდ, ევროპული დონის ილუსტრირებულ გამოცემად.
1888
გრიგოლ ტატიშვილი
ორნამენტიკა / გრავიურა / წიგნის გაფორმებაზიჩის ილუსტრაციებთან ერთად, 1888 წლის გამოცემის პოლიგრაფიულ კულტურაში მნიშვნელოვანი როლი ჰქონდა გრიგოლ ტატიშვილს, რომელმაც გამოცემისთვის ორნამენტები შეასრულა. საიტზე უნდა განვასხვაოთ: ზიჩი — ფიგურული ილუსტრაციები; ტატიშვილი — ორნამენტული/წიგნის მხატვრული გაფორმება.
1930
თამარ აბაკელია
ილუსტრაციები1930 წელს დაასურათა „ვეფხისტყაოსანი“. ეს ხაზი მნიშვნელოვანია როგორც ქართული მოდერნული/საბჭოთა პერიოდის ადრეული ხედვა.
1937
სერგო ქობულაძე
საიუბილეო გამოცემის ილუსტრაციები 1937 წლის საიუბილეო გამოცემისთვის შექმნილი სერია ერთ-ერთ ყველაზე ძლიერ კლასიკურ დასურათებად ითვლება. წყაროები აღნიშნავენ მის დიდ მნიშვნელობას ქართულ წიგნის გრაფიკაში.
1937
ირაკლი თოიძე ილუსტრაციები 1937 წელს გამოვიდა თოიძის მიერ დასურათებული გამოცემა. უნდა შევიდეს როგორც ცალკე ავტორი და არა უბრალოდ „სხვა მხატვრებში“.
1951
სარედაქციო კოლეგიის გამოცემაშესაძლო ილუსტრირებული/გაფორმებული გამოცემალიტერატურის ინსტიტუტთან დაკავშირებულ კრიტიკულ მასალებში ფიგურირებს 1951 წლის გამოცემა, მაგრამ ილუსტრატორი ამ ძიებით მკაფიოდ არ დადასტურდა; შესამოწმებელია ბიბლიოთეკის კატალოგით.
1963
ლადო გუდიაშვილი
საიუბილეო გამოცემის ილუსტრაციებილადო გუდიაშვილმა 1963 წლის საიუბილეო გამოცემისთვის შექმნა ილუსტრაციები. მისი სერია უფრო მხატვრულად თავისუფალი, ფერწერული და სიმბოლურია.
1964–1966
ნათელა იანქოშვილი
ილუსტრაციებიწყაროები უთითებენ, რომ 1964–1966 წლებში დაასურათა პოემა; ზოგგან მითითებულია 18 ილუსტრაცია. უნდა შევიდეს ცალკე ქვეთავად.
1960-იანი წლების შუა პერიოდი
ლევან ცუცქირიძე
ილუსტრაციები1960-იანი წლების შუაში შექმნა ილუსტრაციები. ცნობილია, მაგალითად, „ნესტან-დარეჯანის“ ილუსტრაციით.
XX ს.
ქეთევან ქავთარაძე
ილუსტრაციები / თავაქალაშვილის მიხედვითწყაროები უთითებენ, რომ აქვს „ვეფხისტყაოსნის“ ილუსტრაციები, მათ შორის თავაქალაშვილის ნამუშევრების მიხედვით. საჭიროა გამოცემის წელი და კონკრეტული ნამუშევრების გადამოწმება.
XX ს.
სევერიან მაისაშვილი
ილუსტრაციები
არსებობს ცალკე გამოქვეყნებული/გაზიარებული სერია „ვეფხისტყაოსნის ილუსტრაციები — სევერიან მაისაშვილი“. წელი დასაზუსტებელია.
XX ს. /
სავარაუდოდ გვიანი პერიოდი
გოგი ოჩიაური
წიგნის ილუსტრაციები
საქართველოს კულტურის პორტალზე მითითებულია, რომ გოგი ოჩიაურს დასურათებული აქვს შოთა რუსთაველის „ვეფხისტყაოსანი“. დასაზუსტებელია გამოცემის წელი და ილუსტრაციების რაოდენობა.
1986
რუსუდან ფეტვიაშვილი
ილუსტრაცია / სერიაart.gov.ge-ზე ფიქსირდება 1986 წლის ნამუშევარი „ავთანდილის ანდერძი, ვეფხისტყაოსნის ილუსტრაცია“. სხვა წყაროებით, მისი ნამუშევრებით გამოიცა ფრანგული ვერსიაც.
2005
ზურაბ ხაბაძე
გამოცემის ილუსტრაციები 2005 წელს გამომცემლობა „აჭარამ“ გამოსცა „ვეფხისტყაოსანი“, რომელშიც ზურაბ ხაბაძის ილუსტრაციები შევიდა. ეს აშკარად გვაკლდა პირველ სიაში.
2006
მამუკა ცეცხლაძე
სერია „ვეფხისტყაოსანი“art.gov.ge-ზე ფიქსირდება ნამუშევარი „სერიიდან ვეფხისტყაოსანი“, 2006, „ქორწილი“, გუაში, მუყაო. ეს შეიძლება იყოს არა წიგნის გამოცემა, არამედ დამოუკიდებელი მხატვრული სერია.
2011
დავით მაჭავარიანი
კლასიკური ილუსტრაციები 2011 წელს შექმნა/გამოიცა ორიგინალი პოემის კლასიკური ილუსტრირებული გამოცემა დავით მაჭავარიანის 31 ილუსტრაციით. წყაროები პირდაპირ აღნიშნავენ, რომ ეს ილუსტრაციები კლასიკურ-ტრადიციულ ფორმას უახლოვდება.
2014
დავით მაჭავარიანი
ზარაფხანა
გამოყენებითი ხელოვნება / სამკაულების კოლექცია2014 წელს „ვეფხისტყაოსნის“ მიხედვით დავით მაჭავარიანმა შექმნა სამკაულების კოლექცია „ზარაფხანისთვის“. ეს არ არის წიგნის ილუსტრაცია, მაგრამ საიტის „ვიზუალური მემკვიდრეობის“ ხაზში შეიძლება შევიდეს როგორც გამოყენებითი გაგრძელება.
2018
გუჯი ამაშუკელი
ჭედური ყდაგუჯი ამაშუკელმა შექმნა უნიკალური ხელნაწერი „ვეფხისტყაოსნის“ ჭედური ყდა. ეს უნდა შევიდეს არა „ილუსტრატორებში“, არამედ „წიგნის მხატვრული ობიექტი / ყდა / ჭედურობა“ კატეგორიაში.
2019
დავით მაჭავარიანი
გრაფიკული რომანი 2019 წელს სულაკაურის გამომცემლობამ გამოსცა „ვეფხისტყაოსანი: გრაფიკული რომანი“, ილუსტრაციებით დავით მაჭავარიანისა. ტექსტის ადაპტაციაზე იმუშავა სალომე ბენიძემ; წყაროებში მითითებულია, რომ მხატვარი ოთხი წლის განმავლობაში მუშაობდა ვიზუალურ თხრობაზე.
2022
გივი ვაშაკიძე
პალიტრა L-ის გამოცემა2022 წელს გამოიცა „ვეფხისტყაოსანი“ გივი ვაშაკიძის ილუსტრაციებით; გამოცემა 367 გვერდიანია, გამომცემლობა „პალიტრა L“. წყაროებში აღნიშნულია, რომ მხატვარს თითოეულ ილუსტრაციაზე პოემის სტროფები აქვს მიწერილი, თუმცა ზოგი ნამუშევარი განმარტების გარეშეა წიგნის ბოლოში.
2026
დავით მაჭავარიანი / „ვეფხისტყაოსანი“ იმერსიული შოუიმერსიული ვიზუალური გაგრძელებაამას შენს პროექტში უნდა მივუთითოთ როგორც 2011 და 2019 ხაზის შემდეგი ფაზა: კლასიკური ილუსტრაციიდან გრაფიკულ რომანამდე, გრაფიკული რომანიდან იმერსიულ სივრცემდე.
